Làng Đồng Kỵ ngày nay là phường Đồng Nguyên thuộc, tỉnh Bắc Ninh, nổi tiếng là một trong bốn làng năng động, giỏi trong làm ăn kinh tế, được khẳng định qua câu tục ngữ: “Thứ nhất Đồng Kỵ, thứ nhì Đông Khang, thứ ba Đình Bảng, thứ tư Mão Điền”. Lễ hội làng Đồng Kỵ diễn ra từ ngày mồng 4 đến mồng 6 tháng Giêng, trong không gian làng với quần thể các di tích đình, đền và chùa Đồng Kỵ.
Lễ hội gắn liền với sự tích về Đức thánh Thiên Cương ra quân đánh giặc Xích Quỷ. Theo dân gian truyền lại, thời vua Hùng có ông Cương Công, con trai ông Kinh Bắc quận vương, có công dẹp giặc Xích Quỷ, được vua phong là Thiên Cương. Trên đường dẹp giặc, Thiên Cương đã về Đồng Kỵ tuyển quân chọn tướng. Vào ngày mùng 4 tháng Giêng, ông ra lệnh xuất quân đánh giặc. Thiên Cương chia quân làm 4 tốp và giao cho 4 tướng chỉ huy. Trong buổi xuất quân, mọi người tổ chức đốt pháo hò reo, tạo không khí náo nhiệt, hào hùng để động viên quân sĩ. Khi dẹp giặc xong, Thiên Cương trở về Đồng Kỵ mở hội ăn mừng. Để nhớ ơn Thiên Cương, làng Đồng Kỵ đã thờ ông làm thần Hoàng làng tại đình và hàng năm mở hội thi đốt pháo, tái hiện ngày Đức thánh Thiên Cương ra lệnh xuất quân đánh giặc.
Hàng năm những người tới 51 tuổi phải tham gia công việc đình đám của làng. Làng cử ra 12 ông quan đám nội để điều hành công việc. Các ông quan đám được chia thành 4 ông quan đám đỏ (là những người mặc áo đỏ, làm chủ lễ, trong đó có một ông làm quan đám Nhất - trưởng Ban khánh tiết, một ông quan đám Nhì làm phó Ban khánh tiết), 4 ông quan đám mặc áo xanh (giúp việc đèn, hương cho chủ lễ) và 4 ông quan đám mặc áo tím (làm bồi lễ). Ngoài ra, còn các quan đám ngoại (là những người cùng 51 tuổi còn lại trong làng tham dự vào ban khánh tiết)... Lệ làng quy định, hằng năm, dân làng thường chọn 12 ông quan đám nội, là những người sinh đầu tiên trong hàng ngũ những người 51 tuổi theo sổ lệ làng. Những người dưới tuổi quan đám chịu sự điều khiển của các quan đám một cách tự giác, có trật tự và sự tôn trọng cao. Trong đó, theo thứ tự trước sau mà quyết định vị trí các quan đám. Việc lựa chọn được quy định trong hương ước của làng.
20h tối Giao thừa là lễ chạy quan đám, dựa theo cuộc tổng động viên quân lính đánh giặc xưa kia. Ngày mùng 3 là lễ rước vua về làng. Mùng 4 là lễ rước pháo ra đình để hội quân, sau lễ thờ Thành Hoàng làng là phần hấp dẫn nhất của lễ hội là đốt 4 quả pháo (để khích lệ tinh thần quân lính xưa kia).
Thực hiện theo quyết định của Chính phủ về cấm đốt pháo từ năm 1994, các hình thức của lễ hội đã thay đổi ít nhiều, không còn hội đốt pháo nữa, pháo hiện tại cũng chỉ là pháo giả dùng cho lễ hội. Trước đây, khi Nhà nước chưa cấm đốt pháo, mỗi mùa Tết đến xuân về, làng Đồng Kỵ không ngớt tiếng pháo, người người làm pháo, nhà nhà làm pháo. Pháo nhà nào càng lớn, càng nổ to thì càng hứa hẹn một năm nhiều may mắn, tài lộc. Pháo để thờ thần và thi đốt trong ngày hội được người dân làm rất cẩn thận. Nguyên liệu làm pháo là tre, nứa, rơm, cót, giấy. Trước khi làm, nguyên liêu và nơi làm pháo đều được tẩy uế bằng nước gừng. Người làm pháo phải là trai tinh (trai tân). Gia đình nào cũng muốn pháo của mình được giải để làng chọn rước và đốt nên trong qua trình làm pháo được mọi người giữ kín.
Sau hội đốt pháo sẽ là lễ xuất quân. Các ông quan đám sẽ được công trên vai. Các trai làng mình trần, khố đỏ đỡ tay dô các quan đám ngay ra sân đình. Trai giáp nào đón được quan đám đỏ của mình trước thì chạy ra trước không phân biệt thứ tự. Trước hàng vạn cặp mắt của dân làng và khách thập phương, trai hàng giáp reo hò, chạy nâng ông đám của mình lên cao chạy vòng quanh sân. Tục Dô ông đám là một cách đề cao tinh thần thượng võ, là dịp các thanh niên phô bày sức khỏe và vẻ đẹp cơ bắp. Tục này còn mang ý nghĩa quân sĩ công kênh các vị tướng trước hàng quân trong ngày chiến thắng mở hội ăn mừng.
Ngoài rước sách tế lễ, rước và thi đốt pháo, trò "dô ông đám," hội làng Đồng Kỵ còn nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật dân gian được tổ chức như bịt mắt bắt dê, đua thuyền, đấu vật, đu tiên, chọi gà, cờ tướng... Hai ngày còn lại của hội làng vào mùng 5 và 6 tháng Giêng, ngoài những nghi thức tế lễ, làng còn tiến hành thi bánh dày, thi đấu vật, hát tuồng..
Lễ hội rước pháo Đồng Kỵ được tổ chức trong khuôn viên đình, chùa và đền của làng dựng ở phía Đông Bắc nằm bên bờ sông Ngũ Huyện Khê. Đây là những kiến trúc tín ngưỡng tôn giáo cổ kính và tôn nghiêm của làng Đồng Kỵ, một làng Việt cổ xưa mang đậm chất quê tiểu nông đa canh, đa nghề điển hình của xứ Bắc Ninh - Kinh Bắc.
Về với lễ hội Đồng Kỵ, quý khách có dịp được chiêm ngưỡng các công trình đình, chùa cổ kính, hòa nhập với các hoạt động tâm linh tín ngưỡng và văn hóa dân gian đặc sắc, đồng thời có dịp chứng kiến quá trình đô thị hóa tiêu biểu của một làng tiểu nông điển hình của Bắc Ninh nhưng vẫn giữ được bản sắc văn hóa truyền thống với các lễ nghi và sinh hoạt tâm linh, văn hóa được thể hiện tập trung trong ngày lễ hội./.
